جستجو
آرشیو

کرسی های آزادفکری

- تعریف و ویژگی های کرسی های آزادفکری در دانشگاه ها از نظر شما چیست؟ (تفاوتی بین کرسی های آزاد فکری، آزاد اندیشی و نظریه پردازی قائل هستید؟) علت تأکید رهبری روی این موضوع را در چه می بینید؟

بحث نظریه پردازی وقتی معنی دارد که کسی است بعد از مدت زیادی کار فکری به نظریه ای  خاص در یک حوزه رسیده است و این مستلزم یک کار طولانی است حالا این استاد و صاحبنظر نظریه ای که به آن رسیده است را می آید در بین اساتید و صاحب نظران مطرح می کند، این نظریه نقادی می شود و بعد به عنوان یک نظریه جا می افتد. اختصاص به علوم انسانی ندارد و می تواند در هر رشته دیگری نیز باشد. در حالی که بحث آزاد اندیشی یک حالتی است که می تواند برای همه اعم از دانشجو و استاد باشد. موضوعش معمولا در حوزه های علوم انسانی است و مسائل اعتقادی و سیاسی است و بحث طرح موضوع و طرح ایده است در حالی که نظریه پردازی کار متخصصین است. بحث آزاد اندیشی در دانشگاه ها می تواند به مناسبت خاصی بستگی داشته باشد مثلا ایام خاص سیاسی. برای ورود به این بحث ها مقدمات خاصی نیاز نیست. در حالی که در کرسی های نظریه پردازی فرد باید کارشناس و متخصص و صاحب نظر باشد. این تفاوت نظریه پردازی و آزاد اندیشی است.

این که چرا رهبری روی این قضیه تأکید داشته. اولا این که این را فقط رهبر تأکید نکردند. در پیام پذیرش قطعنامه تأکید حضرت امام به این قضیه را می بینیم. یعنی حضرت امام در پیام قطعنامه و یا پیام هایی که بعد از آن در سال ۶۷ دادند، تأکید زیادی به بحث آزاد اندیشی و بحث احیای تولید علم داشتند. آن جایی که مشخصا امام اشاره دارند، مثلا در پیام قطعنامه می گویند که مبارزه علمی برای جوانان، زنده کردن روح جستجو و کشف واقعیت هاست. این زنده کردن روح جستجو و کشف واقعیت ها در واقع از مرحله ی اولیه اش که این است که باید فضای مناسب برای فکر وجود داشته باشد، بحث آزاد اندیشی شروع می شود و در تخصصی ترین حالتش و انتهایش به نظریه پردازی می رسد. این که علت تأکید امام و بعد از ایشان رهبری در این قضیه چه بوده است این است که ملتی که می خواهد به تمدن سازی برسد، یعنی بتواند نیازهای خود را با استفاده از توانمندی هایش بر طرف سازد، قاعدتاً باید مهم ترین ابزارش برای این کار قدرت فکری اش باشد. یعنی چون امکانات طبیعی ما محدود است، باید خلأ بزرگ بین حجم نیازها و امکاناتمان-چون یک جامعه نیازهای زیادی دارد ولی امکانات همیشه کم است – آن چیزی که باعث می شود بین امکانات محدود و نیازهای فراوان یک بالانسی برقرار بشود، توانمندی های فکری و علمی است. یعنی علم می آید شکاف وسیع میان امکانات محدود و نیازهای نا محدود را پر می کند. اگر قرار است ما به یک نظام قدرتمند تبدیل شویم، نظامی که می خواهد زمینه ساز ظهور باشد، باید بتواند در وحله اول نیازهای خودش و بعد نیازهای بشریت را  پاسخ دهد. این پاسخگویی جز با تولید علم به دست نمی آید. تولید علم هم یک طیف است که ابتدای آن بحث آزاد اندیشی و انتهای آن نظریه پردازی است.

- وظیفه ی هر یک از افراد و نهادها در راه اندازی این کرسی ها چیست؟

قبل از این که وظیفه ای اداری و نهادی باشد، یک وظیفه درونی است. یعنی طبیعتاً اگر متولیان دانشگاه یا مثلا بسیج یا نهاد رهبری پیشقدم شوند خوب است،اما همت اصلی این کار از آن دانشجوها و اساتید است. یعنی حتی اگر دانشجوها و اساتید آماده باشند، ولی دانشگاه و نهادها آماده نباشند، این اتفاق رخ خواهد داد. اما اگر دستگاه ها زمینه سازی کنند ولی دانشجوها و اساتید در این عرصه آماده نباشند، اتفاق خاصی نمی افتد. به همین خاطر این نهادها فقط می توانند نقش تسهیل کننده داشته باشند.

- اهداف کوتاه مدت و بلند مدتی که در طراحی کرسی ها باید مد نظر قرار داد را چه می دانید؟

هدف کوتاه مدت این است که جسارت این کار ایجاد شود. ترس از این حالت ریخته شود. مشکلی که الان در فضای علمی ما وجود دارد این است که  دانشجوها و اساتید ما از فکر کردن و از ارائه نتایج فکرهایشان واهمه دارند. این کارها عادی و راحت نیست. اولین قدم این است که این سد شکسته شود. یعنی دانشجو و استاد بفهمد که او باید فکر کند، فکر کردن کار سختی نیست، اصلاً ویژگی انسان تفکر است. فکر کند و در وحله بعد بتواند این فکر را عرضه کند؛ چه شفاهی و چه کتبی. این ها قدم های اولیه اند برای این که دانشگاه به سمت تولید علم برود.

اهداف بلند مدت هم این است که دانشگاه های ما تبدیل بشوند به محلی برای تمرین تفکر، محلی که در آن فکر کردن را یاد می گیریم و آموزش می دهیم. به جای این که مطلب یاد بدهیم، فکر کردن و روش تولید علم یاد می دهیم و یاد می گیریم. و در انتها هدف از کرسی ها این است که به تدریج روی افکار خامی که در این کرسی ها عرضه می شود کار شود و این افکار تبدیل به نظریات علمی شوند.

- تجربه نشان می دهد مباحثات برای به نتیجه رسیدن موانعی پیش رو دارند؛ مثل هوچی گری، خلط مبحث، مبهم گویی و غیرشفاف صحبت کردن، حرف بدون سند زدن، طرح انبوه مسائل و از این شاخه به آن شاخه پریدن، لفّاظی و… در طراحی کرسی ها چگونه می توان این آسیب ها را کم کرد؟(همان طور که رهبری هم فرمودند)

این آفاتی که شما شمردید – مثل هوچی گری و خلط مبحث – برای مناظرات و مباحث سیاسی کارانه است. این ها مال آن حرکت های جاهلانه ای است که اسمش را می گذارند تریبون آزاد. کرسی آزاد اندیشی تریبون آزاد نیست که هر چه می خواهد دل تنگت بگو. یعنی شما باید بیایید اولاً به طور روشمند صحبت کنی، در خصوص یک موضوع مشخص علمی باید شما صحبت کنید، محصول تفکر باشد، و روشی که شما با آن به این تفکر رسیده ای بیان کنی. این مواردی که شما نوشتید؛ از این شاخه به آن شاخه پریدن، لفّاظی و… این ها اشکالاتی است که در یک آفتی به نام تریبون آزاد هست. تریبون آزاد یک آفت است. کرسی های آزاد اندیشی هیچ ربطی به تریبون آزاد ندارد. قرار است از توی این آزاد اندیشی حل مشکلات جامعه بیرون بیاید. این با آن جلسات مناظره سیاسی خیلی متفاوت است. موضوعات می توانند سیاسی باشند اما روش سیاسی کارانه نیست، روش علمی است.

- با توجه به این که کرسی های آزادفکری دانشجویی را در دو حوزه ی کلی سیاسی و معرفتی دنبال می کنیم، ملاحظاتی که در هر یک از این دو حوزه  باید مد نظر قرار دهیم کدام اند؟ و آیا به نظر شما اولویتی بین این دو باید قائل شویم؟

اگر قرار است کرسی های آزاد فکری دانشجویی در حوزه های سیاسی و معرفتی باشد، یک حداقل هایی دارد. این است که کسانی که در این جلسات می آیند، افرادی باشند که حاضر باشند در یک سلسله شرکت کنند. یعنی مثلاً اگر در یک حلقه ای ده نفر ثبت نام کردند، این ها هم آزادند برای گفتن و از آن طرف باید آماده شنیدن هم باشند. یعنی این نیست که کسی بیاید یک بار نظری را مطرح کند بعد هم برود دنبال کار و زندگی اش بلکه باید منتظر باشد و نه جلسه دیگر صحبت های دیگران را بشنود. چون ممکن است دیگران  بخواهند حرف های ایشان را نقد کنند. کرسی های آزادفکری یک جمع منظبط است. این نیست که بگوییم آقای فلانی می آید یک بحثی را مطرح می کند، حالا هرکس خواست گوش دهد، هر کس هم نخواست گوش ندهد. در این کرسی ها حتماً باید از بین اساتید در آن موضوع یا موضوعات، داورهایی وجود داشته باشد. در عین حالی که دانشجوها فکری که مطرح شده را نقد و بررسی می کنند، اساتید داور هم باید حضور داشته باشند و حدود بحث ها را مشخص کنند اگر احیاناً بحث داشت از مسیر اصلی خودش خارج می شد آن را کنترل کنند. حال چه حوزه سیاسی چه حوزه معرفتی. حتی این کرسی ها را می شود در حوزه خیلی از درس های علوم انسانی هم داشت. اولویت آن را نیاز مجموعه مشخص می کند. یعنی ببینیم در کدام حوزه دانشجویان فعال و پر تلاش بیشتر نیازمندند. این طور حرکت ها در جمع های متکثر جواب نمی دهد. یعنی نمی شود بگوییم جلسه اول را در آمفی تئاتر برگزار می کنیم هر کس دوست داشت بیاید. باید یک جمع منظبط مشخصی باشند. چون ممکن است طرح یک بحثی دو جلسه طول بکشد. کسی که جلسه اول را نبوده و قسمت اول طرح را نشنیده، از بحث عقب است. مناظره علمی که نیست که بگوییم هر که خواست بیاید. چون همه در این جلسه مشارکت دارند پس باید منظم باشند.

- موضوعاتی که برای کرسی ها انتخاب می شوند باید چه خصوصیاتی داشته باشند؟ (موضوعات مبنایی، مبتلابه دانشجویان و …) در صورت امکان، چند مورد مثال هم بزنید.

موضوعات باید مبتلا به دانشجویان باشد، یعنی موضوعاتی که دانشجویان باید آن ها را بدانند. حال یا این که خودشان احساس نیاز کرده باشند یا این که از آن غفلت کرده باشند و این جلسه موجب شود که یادشان بیاید که به این بحث هم نیاز دارند. نه این که احساس نیاز به وجود آورد، احساس نیاز هست اما غفلت دارد نسبت به آن.

- آیا اجرای کرسی های آزاد فکری شیوه های مختلفی دارد؟ چه شیوه هایی؟ (مناظره دو نفره، گفتگو و …)کدام شیوه را مؤثر تر می دانید؟

مناظره نیست، گفتگوی آنی هم نیست. گفتن، فکر کردن و بعد احیاناً نقد کردن است. گفتگوی بلافاصله نیست. به عنوان مثال بعد از این که افراد ثبت نام کردند کسی که به عنوان دبیر جلسه است به افراد می گوید هر کس پنج موضوع اولویت دار را بگوید. چه چیزهایی را نیاز دارید؟ بعد موضوعات مشترک به ترتیب اولویت انتخاب می شوند. موضوعاتی که جمع از آن ها غافل بوده ولی حائز اهمیت است نیز مشخص شود، بعد بگوییم حال هر کس در مورد این موضوع ایده ای دارد یعنی حرفی دارد که فکر می کند تا حالا زده نشده، در مورد موضوع شماره یک. بیاید و طرحش را به صورت مکتوب بین حضار توزیع کند و بعد به صورت هدفمند در محدوده زمانی مشخصی آن را ارائه دهد. استاد ناظر و داور هم هست که اگر نیاز به توضیح باشد توضیح می دهد. اگر در این رابطه کسی سوال و ابهامی داشت مطرح می کند، برای جلسه بعد مقرر می شود اگر کسی نقدی به این نظر داشت بیان می کند و شخص مطرح کننده یا می پذیرد یا جواب می دهد. محصول قسمت اول توضیح و رفع ابهام آن ایده است نه این که بخواهیم  کارآمدی آن را بسنجیم. در فاز بعدی بعد از تأمل و فکر کردن آن ایده را نقد می کنند. و چون سطح بحث دانشجویی است، وجود استاد برای این است که که نگذارد بحث از مسیر خارج شود. خود استاد قرار نیست وارد این مباحث شود، دانشجوها باید ذهنشان فعال شود. مخصوصاً در مسائل اعتقادی وجود این ناظر بیشتر نیاز است. این یک مدل پیشنهادی است. در واقع این آزاد اندیشی یک تمرین است برای روشمند فکر کردن. حال این تمرین با موضوعاتی انجام می شود که جوان دانشجو باید آن را بداند. این روش را اینجا یاد می گیرد. می تواند حتی در علم فیزیک هم از این روش استفاده کند. یک روش کلان علمی است که در ذهن شخص نهادینه می شود. البته در حین این تمرین مباحث اعتقادی و سیاسی را خودش یاد می گیرد و عمیقاً می فهمد و به دیگران منتقل می کند. برای مثال علم اصول در فقه و برهان یک روش فکر کردن است یا استدلال ریاضی یک روش رسیدن به نتیجه است باید شیوه فکر کردن را یاد بگیریم که این خودش عامل تفاهم و همفکری می شود.

- مگر این بحث آزاد اندیشی برای همه نیست؟ پس چرا جمع افراد را محدود کنیم به چند نفر؟

می شود ۲۰۰ حلقه ده دوازده نفره داشته باشیم ولی باید استاندارد باشد. در یک جمع ۵۰۰ نفری چه تضمینی است که افراد روی صحبت ها فکر می کنند. این می شود سخنرانی؛ که همیشه بوده است.

- به عنوان مثال در یک جمع ۱۰۰ نفری در یک آمفی تئاتر کوچک هر کس می آید و صحبت می کند راجع به آن قضیه.

من می گویم باید بازدهی کاری که می کنیم بیشینه باشد. خیلی از جلسات مانند موتورهای درون سوز یا لامپ های رشته ای بازده ۵% دارند. گرم می کنند اما ۹۵% اتلاف دارند. هر چه جلسه منظم تر و روشمند تر باشد اتلافش کمتر است. ما باید بازده کارمان را تا۷۰% برسانیم.

در این دانشگاه امیر کبیر که ۵۰۰۰ دانشجو دارد چند نفر واقعاً صاحب یک ایده قابل طرح هستند. حداکثر در موضوعات مختلف ۴۰ نفر. منظور ما کسی است که صاحب ایده است و گر نه اگر کسی بیا ید و حرف هایی که در روزنامه و سایت خوانده است را پشت تریبون بگوید این فکر نیست. باید کسانی که صاحب فکر هستند بیایند و فکرشان را اگر چه خام باشد مطرح کنند. فکر هایی که تا به حال جایی مطرح نشده است. فرق یک نماشگاه اختراعات و ابتکارات با بازارچه سید اسماعیل همین است. در سید اسماعیل جنس های دزدی و متروکه را می آورند و هر چه باشد مثلاً ۱۰۰ تومان می فروشد. کرسی های آزاد اندیشی بازارچه سید اسماعیل نیست، جای طرح شبهه و سوال پرسدن نیست. جای طرح ایده و فکر است. سوال پرسیدن همیشه آزاد است. برود از یک شخص آگاه بپرسد.

- به طور کلی نسبت بین مناظره و رسیدن به حقیقت چیست؟ انسان چطور به یک چیز معتقد می شود؟ نقش تلاش عقلی در این مسیر چیست؟

فقط یک نوع مناظره است که در کشور ما هم وجود ندارد. آن هم مناظره علمی است. یک صاحب نظر می آید بین متخصصین مطرح می کند. آن ها نقد می کنند. قوت و ضعفش مشخص می شود. غیر از این مدل مناظره انسانی نیست. مناظرات معمول، رینگ بوکس است. جای پوززنی و رو کم کنی است و ابزار دست سیاسی کارهاست.

-          حدود آزادی بیان در اسلام چیست؟آیا ابراز هر عقیده ای در جامعه مجاز است؟ دقیقاً خط قرمزهای فقهی و اخلاقی چه هستند؟ و این حدود را چطور باید اعمال کرد؟

اصلاً این مباحث قرار نیست در سطح جامعه مطرح شود. طرح شبهه هم نیست. طرح یک ایده است که به ذهن یک دانشجو رسیده است.

قرار نیست این مباحث در جامعه مطرح شود، طرح شبهه بین آدمهایی باشد که خود در آن حوزه متخصص هستند. مناظره سیاسی و بحث های سطحی سیاسی در دانشگاه ها فقط یک سوپاپ برای کم کردن التهاب است. چنین جلساتی باید باشد ولی اسمش کرسی آزاد اندیشی نیست. اسم کرسی آزاد اندیشی را خراب نکنید. در دانشگاه باید درست فکر کردن، روشمند فکر کردن و دقیق گفتن و دقیق شنیدن را یاد گرفت.

۴پاسخ به “کرسی های آزادفکری”

  • نوری:

    بهترین استادِ بهترین روزهای زندگیم ! روزتان مبارک ….

  • نعیم:

    اولا مطلب مفیدی بود دوما گاها این کرسی ها تبدیل به تریبون آزاد میشود و یا شبهاتی خارج از بحث پیش می آید چگونه مدیر یا استاد باید برخورد کند؟ سوما ذر باره کشتار زندانیان سیاسی در سال ۶۷ می شود توضیح دهید چهارم آدرس ایمیل را در سایت بگذارید پنجما در رابطه با موضوعات فنی ومهندسی و اقتصادی آیا کرسیها مفیدند و چگونه؟

  • و تنها آنهایی تا آخر خط با ما هستند که درد فقر و محرومیت و استضعاف را چشیده باشند. امام خمینی (ره)
    بر آن شدیم تا روایتگر فقرومحرومیت موجود در جامعه باشیم…
    نخستین فراخوان تولیدات تصویری ولی نعمتان.
    روایتی مردمی از جنگ فقر و غنا در آغاز دهه چهارم انقلاب، یادواره جهاد گران مبارزه با محرومیت.
    به کمک شما نیاز داریم در جهت هر چه بهتر رسانه ای کردن این فراخوان،شما هم میتوانید با قرار دادن کد زیر در قالب وبلاگتان در این راستا ما را یاری نمایید.
     

  • نسیم سحری:

    سلام آقای دکتر. من سال ۸۸ توی اردوی سیاسی نهاد از محضر شما استفاده کردم.الان عضو یکی از تشکل های دانشجویی هستم. می خواستم لطف کنین و موضوعات پیشنهادی تون برای برگزاری کرسی رو به ایمیلم بفرستید.
    ممنونم

یک نظر بگذارید