جستجو
آرشیو

سیاستی مطلوب است که فضا را برای تفکر و انتخاب درست فراهم کند

قرآن به عنوان کتاب آسمانی مسلمانان حاوی برنامه و دستورالعملی برای وجوه مختلف زندگی انسان است با این حال نگاهی به کشورهای اسلامی نشاندهنده آن است که در بسیاری از وجوه زندگی، توصیه های قرآنی به فراموشی سپرده شده است.  یکی از دغدغه های اندیشمندان دینی، استخراج و استنتاج سیاست مطلوب مورد اشاره قرآن کریم است.

خبرنگار شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری‌های خبری شیعه) در همین زمینه با دکتر محمدصادق کوشکی، نویسنده کتاب “مبانی سیاست مطلوب در قرآن کریم”، مفهوم، مصادیق و موانع پیشروی این اصول را مورد بررسی قرار داد.

در قرآن مفهومی به نام آزادی نداریم

دکتر محمدصادق کوشکی، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در گفت وگو با شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه)، به مفهوم و تعریف کلی قرآن از آزادی های سیاسی، اجتماعی اشاره و اظهار کرد: ما در دین و مشخصا در قرآن کریم مفهومی به نام آزادی نداریم. به عبارت دیگر هدف و غایت انسان در نگاه قرآن، بندگی و اطاعت از خداوند است. رسالت دین رساندن انسان‌ها به مقام بندگی و عبودیت است؛ دین در این نکته تاکید می‌کند که انسان باید خود را از بندگی غیر از خداوند رها کند، اما این آزاد و رها بودن به هیچ عنوان به معنی آنچه که در مفاهیم رایج تحت عنوان آزادی تعبیر می‌شود، نیست؛ البته به نوعی مفهوم آزادگی یا حریت در سیره و سنت پیامبر اسلام(ص) و معصومین(ع) مطرح شده، اما در فرهنگ قرآنی مفهومی تحت عنوان آزادی، با هر عنوانی از جمله آزادی سیاسی، اجتماعی و … وجود ندارد. مفهوم آزادی ترجمه‌ای از مفهوم لیبرالیسم و مدرن است و در فرهنگ دینی جایگاهی ندارد چرا که نقطه مقابل بندگی است.

او در پاسخ به اینکه آیا برخی از حقوق انسان مانند حق انتخاب، نظارت و بیان که در قرآن به آنها اشاره شده است، به مفهوم آزادی نیست؟ گفت: ما در مفاهیم قرآنی حق انتخاب بین خیر و شر را داریم. قرآن با تاکید می‌گوید ”انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اما کفورا ما راه را به انسان عرضه کردیم، اینکه انسان بخواهد کفران را پیشه کند یا اهل اطاعت و شکرگزاری از خداوند باشد، آن در حوزه انتخاب انسان است. این حق انتخاب با مفهومی تحت عنوان آزادی بسیار متفاوت است. چرا که خداوند در قرآن می‌فرماید: برای انسان حق انتخاب گذاشتیم، اما به انتخاب او احترام نمی‌گذاریم. اینگونه نیست که انسان دو حق انتخاب داشته باشد و هر دو آنها محترم باشد، اگر انسان در دو مسیری که برای او عرضه شده، راه ناسپاسی پیشه کند، عذاب خواهد دید. در حالی که مفهوم لیبرالیسم که به آزادی ترجمه شده، تمام حق انتخاب‌های انسان را محترم می‌داند. درست است که انسان بین شاکر و کافر بودن یکی را انتخاب می‌کند، اما اگر کافر بودن را انتخاب کند به او وعده داده شده در دنیا و آخرت گرفتار عذاب، مشکل و بی برکتی خواهد ‌شد. حق نظارت نیز تعبیر دقیقی نیست. درست است مومنین وظیفه دارند یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر کنند و در امور خیر یکدیگر را نصیحت کنند، اما این مساله به معنی آزادی نیست، بلکه وظیفه و تکلیف است.

سیاستی مطلوب است که فضا را برای تفکر و انتخاب درست فراهم کند

کوشکی درباره سیاست مطلوب در قرآن اظهار کرد: در قرآن سیاستی، سیاست مطلوب دانسته شده که این سیاست بتواند فضایی را برای جامعه انسانی ایجاد کند که جامعه انسانی در آن فضا با آگاهی و انتخاب خود بتواند به رشد و کمال برسد. در حقیقت جامعه‌ای که از چنین فضایی برخوردار باشد و همه انسان‌ها  بتوانند فکر کنند و آگاهی پیدا کنند و حتی با آگاهی و تفکر راه درست را انتخاب کنند، چنین جامعه ای با سیاست مطلوب اداره شده و از نظر قرآن، سیاست مطلوب چنین سیاستی است.

او به موانع رسیدن انسان به انتخابی درست و از روی آگاهی اشاره کرد و افزود: عدم شناخت و آگاهی نسبت به این نگرش و فواید آن، عدم تمایل نسبت به این نگرش و حرکت به سوی آن، عدم انگیزه در درون انسان‌هایی که باید به این سمت حرکت کنند ولی به خاطر صفات منفی درونی شان حرکت نمی‌کنند، صفاتی مانند غرور، خودپسندی، جهالت، حرص، طمع و جاه طلبی؛ وجود چنین صفاتی در بین افراد به خصوص افرادی که به دلایلی سرآمد یا راهبر فکری جامعه خود هستند، باعث می‌شود انسان‌ها از دستیابی به سیاست مطلوب محروم شوند و نتوانند این سیاست را بشناسند و اجرا کنند.

عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، مصادیق و مظاهر سیاست مطلوب قرآن را تشریح کرد: از جمله این مصادیق می توان از اعطای حقّ انتخاب به انسان ها و عدم استفاده از اجبار در اعمال قدرت، برکناری سیاست از دستاوردهای اقتصادی قدرت، اعمال قدرت در مسیر هدایت، مسوولیت پذیری، سازندگی، تدبیر اقتصادی و تامین رفاه جامعه، پذیرش خطا و بازگشت از آن، یاد همیشگی خدا، نظم، دقت و جدیت، قضاوت عادلانه و بر حق، صراحت پذیری و اجتناب از تملق، سخاوت، مردم داری و تواضع نام برد.

تا زمانی که بنیان زندگی براساس مبنای الهی نباشد، زندگی به سامان نخواهد بود

او در پاسخ به اینکه آیا می توان دلیل وقوع بحران‌ها، شکاف ها و جنگ های داخلی در برخی از کشورهای منطقه را ناشی از عدم استفاده از سیاست مورد اشاره قرآن دانست، گفت: وقتی مبنا و بنیان زندگی انسان در هر مقطع تاریخ بنیان و مبنای الهی نباشد زندگی انسان زندگی به سامانی نخواهد بود بلکه آکنده از مشکلات، درگیری‌ و تنش‌ خواهد بود و هیچ وقت هم سامان پیدا نمی‌کند، ممکن است در برخی از جوامع این نا به سامانی در حوزه فرهنگ، تفکر و معنویت باشد و در برخی دیگر از جوامع در حوزه اقتصاد، معیشت و سیاست باشد؛ به هر حال بدون حاکمیت دین و بدون برپایی جامعه بر مبنای ارزش‌های الهی و دینی هیچ وقت هیچ جامعه بشری نه در گذشته و نه در حال و آینده رنگ و روی سامان و نظم را نخواهد دید و همیشه از نواقص رنج خواهد برد.

وظیفه استخراج سیاست قرآن، بیش از همه متوجه عالمان، نخبگان فکری و فرهنگی است

کوشکی استخراج، بررسی و انتقال سیاست جامعی که در قرآن مطرح شده را وظیفه همگان دانست و گفت: همگان موظف هستند در این مسیر حرکت و تلاش کنند، وظیفه عالمان، نخبگان فکری و فرهنگی بیش از سایرین است.

یک نظر بگذارید